رانجه؛ له لرغونو تمدنونو تر افغان کلتوري دود پورې

رانجه، چې په افغانستان کې پښتانه ورته رانجه او دريژبي یې سرمه وايي، د سترګو د تورولو له دودونو څخه دی چې ریښې یې زرګونو کلونو ته رسېږي. دا دود یوازې د سینګار وسیله نه ده، بلکې په بېلابېلو ټولنو کې له هویت، روحانیت، ساتنې او کلتوري حافظې سره تړلې معناوې لري.
د ملګرو ملتونو د کلتوري ادارې یونسکو تېر ډسمبر عربي کحل د بشریت د ناملموسو کلتوري میراثونو په نوملړ کې ثبت کړ. د دې پېژندنې موخه دا ده چې د رانجو له جوړولو او کارولو سره تړلې پوهه، دودونه او هنري مهارتونه خوندي، ثبت او له یوه نسل څخه بل ته ولېږدول شي.
رانجه په عربي نړۍ کې تر ډېره د کحل په نوم یادېږي، په جنوبي اسیا کې کاجل یا رانجه، په نایجیریا کې تیرو او په ایران کې سرمه ورته ویل کېږي. په دودیز ډول دا ماده له انتیموان، سرب یا نورو معدني توکو جوړېده، خو په معاصرو سینګاري محصولاتو کې نور ترکیبات هم کارول کېږي.
د بریتانیا ـ لبنانۍ لیکوالې زهرة حنکیر په وینا، د رانجو دود د مصر، بینالنهرین او فارس له لرغونو تمدنونو سره تړاو لري. هغې ویلي چې په لرغوني مصر کې ښځو او نارینهوو، د جنس او ټولنیزې طبقې له توپیر پرته، رانجه کارول. دا کار د ښکلا تر څنګ د روحانیت، د سترګو د ساتنې او نورو باورونو لپاره هم کېده، او د رانجو لوښي به له مړو سره قبرونو ته وړل کېدل.
حنکیر، چې د «رانجه: یو کلتوري تاریخ» کتاب لیکواله ده، وايي د لبنان د کورنۍ جګړې له امله له خپل هېواده د کورنۍ کډه کېدو وروسته یې له خپلې مور سره د رانجو د لګولو له لارې له خپل کلتور سره ژوره اړیکه احساسوله. د هغې په باور، د یونسکو ثبتول رانجه د یوه عادي فېشن یا سوداګریز محصول پر ځای د ژوندي او د ساتنې وړ دود په توګه راپېژني.
د هغې څېړنې ښيي چې د رانجو معناوې له سیمې سره بدلېږي. له هند، اردن او چاډ څخه تر مکسیکو او جاپان پورې، خلک یې د لمر او بد نظر پر وړاندې د ساتنې، مذهبي دودونو، درملیزو باورونو او ښکلا لپاره کاروي. په ځینو ټولنو کې نارینه هم رانجه لګوي؛ د اردن د پترا بدوي نارینه یې د لمر او دیني باورونو ترڅنګ د ښکلا او ټولنیزو نښو لپاره کاروي.
حنکیر وايي، د رانجو دوام د هغو ټولنو د کلتوري مقاومت څرګندونه هم کوي چې له بېځایه کېدو، استعمار او کلتوري کمزوري کېدو سره مخ شوې دي. د هغې لپاره د رانجو لګول یو نږدې روحاني عمل دی؛ داسې عمل چې انسان له خپلې کورنۍ، تېر نسلونو او پراخ کلتوري میراث سره نښلوي.