د افغانستان د کانونو پراخې زېرمې؛ له طلا او مسو تر لیتیم او نفتو
افغانستان د طبیعي سرچینو له پلوه د پام وړ شتمني لري، خو د دغو زېرمو ډېره برخه لا نه ده استخراج شوې. د بېلابېلو څېړنو او رسمي اټکلونو له مخې، د هېواد د نفتو، ګازو، فلزي کانونو، قیمتي ډبرو او نورو منرالونو ټولیز ارزښت له درې ټریلیون ډالرو اوړي؛ البته د دې شمېرې ډېره برخه د احتمالي سرچینو پر اټکلونو ولاړه ده.
د افغانستان د کانونو په اړه منظمې څېړنې د پخواني شوروي اتحاد په دوره کې پیل شوې او وروسته په ۲۰۰۷ او ۲۰۱۱ کلونو کې هم پراخې سروې ترسره شوې. په دغو څېړنو کې جیولوجیکي نقشې، هوايي جیوفزیکي ارزونې او د کانونو پلټنه شامله وه. د موجودو معلوماتو پر بنسټ، د هېواد مهمې زېرمې په فلزاتو، قیمتي ډبرو، نادرو عناصرو، انرژۍ او ساختماني موادو وېشل کېږي.
د طلا ډېری پېژندل شوې سرچینې په بدخشان او تخار کې دي، خو په زابل او غزني کې هم د طلا د زېرمو راپورونه ورکړل شوي دي. اټکل کېږي چې د افغانستان د طلا زېرمې شاوخوا ۶۸۲ ټنه وي. په بدخشان کې د طلا استخراج روان بلل شوی او د تخار د چاهاب کان، چې احتمالي زېرمه یې ۳۱ ټنه ښودل شوې، د پنځو کلونو لپاره دوو شرکتونو ته سپارل شوی دی.
اوسپنه، مس او المونیم د هېواد له مهمو فلزي سرچینو څخه دي. د اوسپنې احتمالي زېرمې شاوخوا درې میلیارد ټنه اټکل شوې او په بامیان، پنجشېر، پروان، هرات، کندهار، بدخشان او کابل کې کانونه او کاني نښې ثبت شوې دي. د هرات د غوریانو د اوسپنې زېرمې د کانونو وزارت له لوري په څلورو بلاکونو کې قرارداد شوې دي. همدارنګه د مسو زېرمې په لوګر، هرات، زابل، غزني، سرپل او بادغیس کې پېژندل شوې دي او د لوګر د عینک کان د هېواد تر ټولو مهمه سرچینه ګڼل کېږي.
د لیتیم او نورو نادرو عناصرو زېرمو هم د افغانستان د معدني ظرفیت اهمیت زیات کړی دی. د لیتیم نښې او پېژندل شوې سرچینې په غزني، فراه او دایکندي کې شته او اټکل کېږي چې د لیتیم کمربند له هراته تر نورستانه غځېدلی وي. په هلمند کې د خانشین سیمه د یورانیمو له احتمالي سرچینو څخه یاده شوې ده. د بدخشان لاجورد، د پنجشېر زمرد او د کونړ، نورستان او کابل قیمتي ډبرې هم د هېواد له پخوانیو مشهورو صادراتي توکو دي.
افغانستان د نفتو او طبیعي ګازو مهمې حوزې هم لري. د امو دریا او افغان ـ تاجیک حوزې د بلخ، جوزجان، فاریاب، سرپل او سمنګان برخې رانغاړي، په داسې حال کې چې په لوېدیځ او جنوب کې نورې نفتي او ګازي سیمې هم شته. اټکلونه د خامو نفتو اندازه شاوخوا ۱،۶ میلیارد بوشکې او د طبیعي ګازو اندازه ۵۰۰ میلیارد متر مکعب ښيي، خو د هېواد د تېلو ډېره اړتیا لا هم له وارداتو پوره کېږي.
د ډبرو سکاره هم له بدخشانه تر هراته په اوږده کمربند کې موندل کېږي او له سلو ډېر کانونه او کاني نښې یې ثبت شوې دي. د کانونو صادرات په وروستیو کلونو کې د عاید یوه سرچینه ګرځېدلې، خو د ټولو زېرمو کره اندازه، د استخراج عملي وړتیا، چاپېریالي اغېزې او د عوایدو عادلانه مدیریت لا هم د نورو تخنیکي څېړنو او روڼتیا اړتیا لري.