افغان خبریالان: محدودیتونو او ګواښونو مو د کار دوام له ستونزو سره مخ کړی
د خبریالانو پر وړاندې د جرمونو د عاملانو د معافیت د پای ته رسولو له نړیوالې ورځې سره هممهاله، یو شمېر افغان خبریالان وايي چې پر رسنیو محدودیتونو، امنیتي ګواښونو او تبعیضي چلندونو یې مسلکي فعالیتونه له جدي ستونزو سره مخ کړي دي. دوی د خپل خوندیتوب او د کار لپاره د خوندي چاپېریال غوښتنه کوي.
په شمالي ولایتونو کې مېشت یوه خبریال، چې د امنیتي اندېښنو له امله یې نوم نه دی ښودل شوی، ازادي راډیو ته ویلي چې د رسنیو محدودیتونو د پېښو په اړه د معلوماتو راټولول او خپرول ستونزمن کړي دي. د هغه په وینا، خبریالان د پېښو سیمو ته د تګ پر مهال له ګڼو خنډونو سره مخ کېږي او د کار دوام یې انګېزه کمزورې کړې ده؛ نوموړي ویلي، که د کار بله زمینه ومومي، ښايي خبریالي پرېږدي.
د سرچینې د معلوماتو له مخې، د ۲۰۲۱ کال د اګست له ۱۵مې وروسته د افغانستان د رسنیو او خبریالانو وضعیت په تدریجي ډول محدود شوی دی. نیونې، ګواښونه، سانسور، د ځینو خپلواکو رسنیو تړل، معلوماتو ته نه لاسرسی او د ښځینه خبریالانو پر فعالیتونو محدودیتونه هغه ستونزې دي چې کورنیو او نړیوالو بنسټونو په خپلو راپورونو کې ثبت کړې دي.
د افغانستان د خبریالانو مرکز ویلي چې په ۱۴۰۴ لمریز کال کې یې د خبریالانو او رسنیو د حقونو د سرغړونو لږ تر لږه ۲۰۷ پېښې ثبت کړې دي. د دغه مرکز په راپور کې د دوو خبریالانو وژل کېدل، د ۲۱ خبریالانو نیول او د لږ تر لږه ۲۱ سیمهییزو ټلوېزیونونو تړل هم یاد شوي دي. د خبریالانو د خوندیتوب کمېټې او یوناما هم د خبریالانو د نیولو، وهلو ټکولو، سانسور، د ښځینه خبریالانو پر فعالیتونو د بندیزونو او د رسنیو د خپرونو د ځنډېدو په اړه اندېښنه څرګنده کړې ده.
ښځینه خبریالانې وايي چې عمومي محدودیتونه د جنسیتي تبعیض له چلند سره هم مل دي. په لوېدیځ افغانستان کې یوې ښځینه خبریالې ویلي، په ځینو مواردو کې نارینه همکارانو ته د خبري غونډو اجازه ورکړل شوې، خو هغې ته د ښځې په توګه د ننوتلو اجازه نه ده ورکړل شوې. نوموړې زیاته کړې چې ځینې مسوولان یې پیغامونو ته ځواب نه ورکوي او د مرکې لپاره د نارینه همکار د لېږلو غوښتنه کوي. د هغې په وینا، دې چلند یو شمېر ښځینه خبریالانې دې ته اړې کړې چې له ځینو راپورونو ډډه وکړي یا له مسلکه ووځي.
د خبریالانو د خوندیتوب کمېټې په یوه تازه مورد کې په افغانستان کې په دري، پښتو او انګلیسي ژبو د بي بي سي د اېفاېم خپرونو د بندېدو خبر ورکړی دی. په ۲۰۲۶ کال کې د طلوع نیوز خبریالان منصور نیازي او عمران دانش په کابل کې نیول شوي او وروسته خوشې شوي، او د پیګرد خبري اژانس مسوول جاوېد نیازي هم له شاوخوا دوو میاشتو بند وروسته ازاد شوی دی.
د طالبانو د حکومت ویاند ذبیحالله مجاهد د ازادي راډیو پوښتنو ته ځواب نه دی ورکړی، خو تر دې مخکې یې ویلي چې حکومت د اسلامي شریعت او ملي ګټو په چوکاټ کې د رسنیو ازادۍ ته ژمن دی. هغه ادعا کړې چې هېڅ خبریال د خپلې دندې له امله له ناوړه چلند سره نه دی مخ شوی او نه دی زنداني شوی. بلخوا، د افغانستان له رسنیو د ملاتړ سازمان چارواکي وايي چې پر خبریالانو فشار، سپکاوی او سانسور دوام لري او له نړیوالو بنسټونو غواړي چې د حساب ورکونې لپاره پر واکمنو لا ډېر ډیپلوماتیک فشار وارد کړي.
د بېپولې خبریالانو سازمان افغانستان د ۲۰۲۶ کال د مطبوعاتو د ازادۍ په شاخص کې د ۱۸۰ هېوادونو په منځ کې ۱۷۵م ځای ته رسولی دی. یونسکو د نومبر دویمې ورځې لپاره «ګواښونه بدلېږي، خو له مجازاتو معافیت دوام لري» شعار ټاکلی او ټینګار یې کړی چې د خبریالانو پر وړاندې د جرمونو عاملان باید ځواب ویلو ته اړ شي.