د افغانستان د پلازمېنو تاریخ : بلخ، غزني، هرات، کندهار او کابل

احمد ولید کنان

د افغانستان د پلازمېنو تاریخ د دې خاورې د سیاسي، اقتصادي او فرهنګي تحولاتو یو ژوندی انځور دی. پلازمېنه یوازې هغه ښار نه وي چې د یوه دولت د واکمنۍ مرکز پکې وي. ښار هغه وخت د پلازمېنې حیثیت پیدا کوي چې د سیاسي واک ترڅنګ د ادارې، اقتصاد، پوځ، علم، سوداګرۍ او فرهنګ د راټولېدو وړتیا هم ولري. د افغانستان په اوږد تاریخ کې د دولتونو د بدلون، جغرافیایي شرایطو، سوداګریزو لارو او سیاسي اړتیاوو له مخې د واک مرکزونه څو ځله بدل شوي دي.

بلخ، غزني، هرات، کندهار او کابل هر یو د افغانستان د دولتدارۍ په یو مهم پړاو کې د سیاسي مرکز په توګه راڅرګند شوي او هر ښار د هېواد په تاریخ کې ځانګړی میراث پرېښی دی.

بلخ د افغانستان د لرغوني او منځني تاریخ له تر ټولو پخوانیو او مهمو ښارونو څخه دی. د دغه ښار اهمیت له اسلامي دورې څخه ډېر وړاندې پیلېږي.

بلخ د باختر د لرغوني تمدن له مهمو مرکزونو څخه و او د منځنۍ اسیا، ایران، افغانستان او هند ترمنځ یې د اړیکو په جوړولو کې مهم رول درلود. د بلخ جغرافیایي موقعیت، حاصلخېزې ځمکې او د سوداګریزو لارو نږدېوالی د ښار د پراختیا مهم عوامل وو. په لرغونو زمانو کې د باختر سیاسي او اقتصادي اهمیت دومره زیات و چې د سیمې د لویو قدرتونو پام یې ځان ته اړولی و.

د اسلامي دورې له پیل وروسته بلخ خپل اهمیت له لاسه ورنه کړ.

د خراسان په سیاسي او فرهنګي جوړښت کې یې مهم ځای درلود او د علم، دین او ادب یو ستر مرکز و. د ښار مدرسو، بازارونه او علمي حلقې د دې سبب شول چې بلخ د اسلامي تمدن په ختیځه برخه کې د پوهې له مهمو مرکزونو څخه وګرځي. د همدغه فرهنګي چاپېریال له امله بلخ د ډېرو عالمانو، ادیبانو او صوفيانو د فعالیتونو شاهد پاتې شوی دی.بلخ د مولانا جلال الدین محمد بلخي له نوم سره هم ځانګړې اړیکه لري. که څه هم مولانا وروسته له بلخه ووت او د ژوند ډېره برخه یې په نورو سیمو کې تېره کړه، خو د هغه د فکري شخصیت په جوړېدو کې د بلخ او خراسان فرهنګي چاپېریال مهم و. د دې ښار نوم د اسلامي عرفان، فلسفې او ادب په تاریخ کې له همدې امله ځانګړی ځای لري، خو د افغانستان سیاسي تاریخ تل په یو ښار کې نه دی راټول شوی. د دولتونو د بدلون او د سیمې د سیاسي شرایطو له مخې د واک مرکزونه له یو ښار څخه بل ښار ته انتقال شوي دي. غزني د همدې بهیر په ترڅ کې د افغانستان د دولتدارۍ یو ستر مرکز شو. د غزنویانو د دولت په دوره کې غزني له یوه سیمه‌ییز ښار څخه په یوه پراخ سیاسي، پوځي او فرهنګي مرکز بدل شو.

د سلطان محمود غزنوي په دوره کې غزني د یو پراخ دولت پلازمېنه وه. د دې ښار له لارې د غزنوي دولت د افغانستان، خراسان او د هند د شمالي سیمو پر پراخو برخو واک چلېده. د غزني بازارونه، ماڼۍ، علمي مرکزونه او ادبي محفلونه د ښار د ودې څرګندې نښې وې. د غزنوي دربار د شاعرانو او عالمانو لپاره د فعالیت زمینه برابره کړې وه او له همدې امله غزني د فارسي ادب او اسلامي علم په تاریخ کې مهم مقام پیدا کړ.

غزني یوازې سیاسي مرکز نه ،بلکې د علمي او فرهنګي فعالیتونو پراخ مرکز هم و. د البیروني په څېر پوهان د غزنوي دورې له علمي چاپېریال سره تړاو درلود. شاعرانو د دربار په ادبي محفلونو کې شعرونه ویل او د وخت تاریخي، دیني او سیاسي موضوعات یې په خپلو اثارو کې منعکسول. د غزني اهمیت د دې مثال دی چې یوه پلازمېنه هغه وخت د اوږدې مودې لپاره اغېزمنه پاتې کېږي چې سیاسي ځواک ورسره اقتصادي او فرهنګي ځواک هم ولري.

وروسته د تیموریانو په دوره کې هرات د افغانستان د فرهنګي او سیاسي ژوند یو له تر ټولو مهمو مرکزونو څخه شو. هرات د خراسان په لوېدیځه برخه کې د خپل جغرافیایي موقعیت له امله د ایران، مرکزي اسیا او افغانستان ترمنځ د اړیکو مهمه نقطه وه. د تیموریانو په دوره کې دا ښار په ځانګړې توګه د شاهرخ میرزا او سلطان حسین بایقرا پر مهال د علم، ادب، هنر او معماري د پراختیا ستر مرکز شو.د هرات تیموري دوره د افغانستان په فرهنګي تاریخ کې ځانګړی مقام لري. په دې ښار کې شاعرانو، عالمانو، خطاطانو، نقاشانو او معمارانو فعالیت کاوه. جامي، امیر عليشېرنوایي او د وخت ګڼ نور فرهنګي شخصیتونه د هرات له علمي او ادبي چاپېریال سره تړاو لري. د هرات هنري او ادبي مکتب د منځنۍ اسیا، ایران او افغانستان پر فرهنګي تاریخ پراخ اغېز پرېښود.

هرات د دې دورې په جریان کې د دې څرګنده بېلګه وه چې پلازمېنه یوازې د پوځ او حکومت دفترونه نه دي. کله چې په یوه ښار کې علم، هنر، تجارت او اداره یوځای وده وکړي، هغه ښار د یوه پراخ تمدني مرکز بڼه غوره کوي. د هرات تاریخي ودانۍ، مدرسې، جوماتونه او هنري آثار د همدې پړاو د فرهنګي ځواک نښې دي.

کندهار بیا د افغانستان د دولتدارۍ په تاریخ کې د یوه بل مهم پړاو مرکز شو. د دې ښار اهمیت له جغرافیایي موقعیت سره ژوره اړیکه لري. کندهار د افغانستان د مرکزي، جنوبي او لوېدیځو سیمو ترمنځ د اړیکو مهمه نقطه ده او د ایران او هند پر لور د تګ راتګ په مسیر کې هم ځانګړی ځای لري. له همدې امله په بېلابېلو دورو کې د لویو قدرتونو ترمنځ د سیالۍ مرکز پاتې شوی دی.

په اتلسمه پېړۍ کې کندهار د هوتکي دولت د راڅرګندېدو له امله ځانګړی تاریخي اهمیت پیدا کړ. میرویس نیکه په کندهار کې د صفوي واک پر وړاندې د خپلواک سیاسي حرکت مشري وکړه او وروسته هوتکي دولت رامنځته شو. شاه محمود هوتک د دې دولت واک تر اصفهانه ورساوه. کندهار په دې پړاو کې د یو نوي افغان سیاسي ځواک د ظهور مرکز وګرځېد.

له هوتکیانو وروسته احمدشاه دراني په کندهار کې د یو نوي دولت بنسټ کېښود. په ۱۷۴۷ کال کې د احمدشاه بابا له راڅرګندېدو سره کندهار د دراني دولت پلازمېنه شوه. د احمدشاه بابا دولت په پراخه جغرافیه کې خپل واک وغځاوه او کندهار د یوه ستر سیاسي نظام مرکز وګرځېد. د ښار موقعیت او د دراني دولت د جغرافیایي پراختیا له امله کندهار د هغه وخت له مهمو سیاسي مرکزونو څخه و.

د احمدشاه بابا له مړینې وروسته تیمورشاه دراني د پلازمېنې د انتقال پرېکړه وکړه او کابل یې د دولت د مرکز په توګه غوره کړ. د پلازمېنې انتقال یوازې اداري بدلون نه و؛ دا د افغانستان د دولتدارۍ په جغرافیه کې مهم تحول و. کابل د هېواد په منځنۍ برخه کې د هندوکش د درو ترمنځ پروت و او د ختیځ، شمال، جنوب او لوېدیځ ترمنځ یې د اړیکو لپاره مناسب موقعیت درلود.

کابل له دې وړاندې هم اوږد تاریخ درلود. د بابر په دوره کې کابل د هغه د سیاسي واک له مهمو مرکزونو څخه و او د مرکزي اسیا، افغانستان او هند ترمنځ یې د اړیکو په جوړولو کې مهم رول درلود. د کابل جغرافیایي موقعیت د دې ښار د سیاسي اهمیت یو له اصلي عواملو څخه و. د ښار شاوخوا دره او د سوداګریزو لارو نږدېوالی یې د واکمنانو لپاره مهم کړی و.

کله چې کابل د دراني دولت پلازمېنه شو، د افغانستان د مرکزي دولت د پراختیا لپاره یې نوی اهمیت پیدا کړ. د دولت ادارې، دربار، پوځ او سوداګریز فعالیتونه په کابل کې راټول شول. د نولسمې پېړۍ په اوږدو کې د افغانستان د واکمنیو ډېره برخه له کابل څخه اداره کېده. د امیر دوست محمد خان، امیر شیرعلي خان او وروسته امیر عبدالرحمن خان په دورو کې کابل د مرکزي دولت اصلي مرکز و.

د کابل اهمیت د نولسمې پېړۍ په جریان کې د افغانستان د بهرني سیاست له شرایطو سره هم تړلی و. افغانستان د برتانوي هند او روسیې ترمنځ د سیالۍ په منځ کې واقع و او کابل د دغه سیاسي وضعیت په مرکز کې و. بهرني قدرتونه د کابل له حکومت سره د اړیکو له لارې د افغانستان پر سیاسي مسیر اغېز راوستل غوښتل. له همدې امله کابل د افغانستان د داخلي او بهرني سیاست مهم مرکز شو.د امیر عبدالرحمن خان په دوره کې د مرکزي دولت د پیاوړتیا له بهیر سره کابل لا زیات اداري اهمیت پیدا کړ. د دولت ادارې، پوځ، مالیاتي جوړښت او حکومتي بنسټونه په کابل کې متمرکز شول. د مرکزي حکومت د پراختیا له امله کابل د هېواد د اداري نظام اصلي زړه وګرځېد. وروسته د شلمې پېړۍ په اوږدو کې د عصري دولت د ادارو، ښوونیزو مرکزونو، پوهنتونونو، روغتیايي بنسټونو او مطبوعاتو پراختیا هم د کابل اهمیت لا زیات کړ.

د کابل د پلازمېنې په توګه د دوام یوه مهمه وجه دا وه چې ښار د هېواد د بېلابېلو سیمو ترمنځ د اړیکو مناسب موقعیت لري. د هندوکش له لارې د شمالي سیمو، د لوګر او غزني له لارې د جنوبي سیمو، د جلال اباد له لارې د ختیځ او د سالنګ له لارې له شمال سره د اړیکو امکان د کابل سیاسي اهمیت پیاوړی کړی دی. د عصري ترانسپورټي شبکو له پراختیا سره دغه اهمیت نور هم زیات شو.

که د افغانستان د دغو تاریخي ښارونو ترمنځ پرتله وشي، هر یو د دولتدارۍ په ځانګړي پړاو کې ځانګړی رول لري. بلخ د لرغوني تمدن او خراسان د علمي او فرهنګي مرکز په توګه راڅرګند شو. غزني د غزنویانو د پراخ دولت د سیاسي او فرهنګي ځواک مرکز شو. هرات د تیموریانو په دوره کې د علم، هنر او ادب ستر مرکز وګرځېد. کندهار د هوتکیانو او درانیانو په لومړیو پړاوونو کې د افغان سیاسي واک مهم مرکز و. کابل بیا د دراني دورې له وروستیو کلونو وروسته د افغانستان د مرکزي دولت دایمي پلازمېنه پاتې شو .

د دغو ښارونو تاریخ دا هم څرګندوي چې د افغانستان پلازمېنې تل د یوه ثابت معیار له مخې نه دي ټاکل شوې. د هرې دورې سیاسي اړتیاوې، جغرافیایي موقعیت، اقتصادي سرچینې، سوداګریزې لارې او پوځي شرایط د پلازمېنې په ټاکلو کې رول لري. کله چې د دولت مرکز په یوه ښار کې و، هغه ښار د هېواد د سیاسي ژوند اصلي مرکز ګرځېد؛ خو د واک د بدلون له امله بل ښار هم کولی شوای دغه مقام ترلاسه کړي.د افغانستان د پلازمېنو تاریخ په واقعیت کې د دې خاورې د تمدني مسیر تاریخ هم دی. بلخ د لرغوني باختر او خراسان د فرهنګي میراث نښه ده، غزني د غزنوي دولت د پراخ سیاسي او علمي ځواک یاد تازه کوي، هرات د تیموري هنر او ادب تصویر وړاندې کوي، کندهار د افغان دولت د نوي سیاسي جوړښت د راڅرګندېدو له تاریخ سره تړلی دی او کابل د معاصر مرکزي دولت د ادارې تر ټولو اوږدمهاله مرکز پاتې شوی دی.

د افغانستان د پلازمېنو بدلونونه د دې هېواد د تاریخ د بېلابېلو مرحلو هنداره ده. د هر ښار د پلازمېنې کېدو تر شا یوه ځانګړې تاریخي اړتیا، سیاسي شرایط او جغرافیایي منطق موجود و. د بلخ لرغونی عظمت، د غزني غزنوي دوره، د هرات تیموري فرهنګي غوړېدنه، د کندهار هوتکي او دراني پړاو او د کابل د مرکزي دولت اوږدمهاله اهمیت ټول د افغانستان د دولتدارۍ په یوه پراخه تاریخي سلسله کې سره نښلي. دغه ښارونه یوازې د واک د مرکزونو په توګه نه دي پاتې شوي؛ دوی د افغانستان د علم، ادب، سوداګرۍ، سیاست، هنر او ټولنیز ژوند په جوړېدو کې هم ژور اغېز لرلی دی. د دوی تاریخ ښيي چې د یوه هېواد پلازمېنه یوازې یوه جغرافیایي نقطه نه ده، بلکې د دولت د حافظې، د ملت د سیاسي تجربې او د تمدني هویت یوه مهمه برخه ده.