د ښاغلي سیلاني د نقد په اړه څو علمي څرګندونې| م. احمد
د ښاغلي سیلاني لیکنه د درناوي وړ ده، ځکه هڅه یې کړې چې د میرویس خان هوتکي د دورې په اړه د بېلابېلو سرچینو پر بنسټ خپل نظر وړاندې کړي. خو د هغه په نقد کې داسې ټکي شته چې علمي وضاحت ته اړتیا لري.
لومړی، د «د افغانستان جورج واشنګټن» لقب په اړه ښاغلی سیلاني ټینګار کوي چې دا اصطلاح د جورج بروس مالیسن په کتاب کې نشته. که دا خبره سمه هم وي، بیا هم د ډاکټر خالدي د مقالې اصلي موخه د دې تشبیه تاریخي مفهوم بیانول دي، نه دا چې مالیسن دا عبارت په لفظي ډول لیکلی وي. په نړیوالو تاریخي لیکنو کې ډېر شخصیتونه د ورته تاریخي رول له مخې له نورو شخصیتونو سره تشبیه کېږي، پرته له دې چې دا لقب دې لومړني مؤرخ ورکړی وي. مهمه خبره د تشبیه تاریخي مانا ده، نه یوازې د هغې لومړنی استعمال.
دویم، د «دوه سوه کلنې صفوي واکمنۍ» په اړه باید وویل شي چې په تاریخي ادبیاتو کې کله ناکله د یوې امپراتورۍ نفوذ او عمومي سیاسي برلاسی په عمومي او مجموعي ډول بیانېږي، نه دا چې هره ورځ او هر کال یې مستقیم اداري کنټرول موجود وي. کندهار که څه هم د صفویانو او مغولو ترمنځ څو ځله لاس په لاس شوی، خو د سیمې پر سر د صفوي دولت تاریخي دعوه او اوږدمهاله نفوذ د څو پېړیو یوه مهمه ځانګړنه وه. له همدې امله، د “دوه سوه کلنې صفوي واکمنۍ” تعبیر ادبي او عمومي تاریخي بیان ګڼل کېدای شي، نه دا چې د هر کال دقیق حقوقي وضعیت تشریح کړي.
درېیم، د سکې وهلو په اړه ښاغلی سیلاني استدلال کوي چې جان ملکم دا موضوع نه ده یاده کړې. خو د یوې تاریخي پېښې د اثبات لپاره دا اړینه نه ده چې هر مؤرخ یې ذکر کړی وي. تاریخپوهان معمولاً د بېلابېلو سرچینو مجموعه ارزوي. که عثماني اسناد، نورو معاصرو روایتونو یا د سکهشناسي شواهدو د سکې وهلو ملاتړ کړی وي، یوازې د جان ملکم چوپتیا د دې موضوع د رد لپاره بسنه نه کوي.
څلورم، د «امارت ملي» اصطلاح په اړه باید وویل شي چې ډاکټر خالدي دا اصطلاح د معاصرې علمي تشریح په توګه کارولې ده، نه د ۱۷۰۹ کال رسمي دولتي لقب په توګه. په معاصره تاریخلیکنه کې ډېر وخت د پخوانیو سیاسي جوړښتونو د تشریح لپاره نوې اصطلاحات کارول کېږي، تر څو د هغو تاریخي اهمیت روښانه شي. تر هغه چې لیکوال دا اصطلاح د تحلیل لپاره کاروي، نه د اصلي تاریخي سند د نقل په توګه، دا د علمي بحث یوه منل شوې طریقه ده.
پنځم، د «دولت ـ ملت» مفهوم په اړه هم باید وویل شي چې ډاکټر خالدي میرویس خان د افغانستان د عصري دولت د جوړېدو پیل بللی، نه دا چې د اتلسمې پېړۍ حکومت دې د ننني ملت ـ دولت له ټولو ځانګړتیاوو برخمن و. د نړۍ په تاریخ کې د ګڼو هېوادونو د دولتونو بنسټ ایښودونکي د همدې ډول تاریخي تسلسل له مخې یادېږي، سره له دې چې د هغه وخت سیاسي جوړښتونه د نننیو دولتونو په څېر نه وو.
په پای کې باید وویل شي چې د هوتکي دورې په اړه د تاریخپوهانو ترمنځ د نظر اختلاف یوه طبیعي علمي پدیده ده. د یوې اصطلاح یا تعبیر پر سر اختلاف د ټولې مقالې د ردولو لپاره کافي دلیل نه شي کېدای. غوره ده چې دا ډول بحثونه د نویو اسنادو، مقایسوي څېړنو او متقابلو استدلالونو پر بنسټ پر مخ ولاړ شي، ځکه همدا علمي مناظره د افغانستان د تاریخ د لا روښانه کېدو سبب ګرځي.