پښتون ملتپال سیاست او پښتون ژغورنې غورځنګ – یو تاریخ او تحلیلي څېړنه
سریزه
پښتون ملت د تېرو څو پېړیو په اوږدو کې د جغرافیوي وېش، سیاسي بېثباتۍ، بهرني یرغل او کورنیو کمزوریو ښکار پاتې شوی. په تېرو پنځه اویا کلونو کې په پښتونخوا او بلوچستان کې ملتپاله سیاسي ګوندونه د ولس د هویت او حقونو د خوندي کولو مبارزه کوله، خو د واک د لوبو، سیاسي جوړجاړیو او د دولتي فشارونو له کبله یې مبارزه تر ډېره کچه نیمګړې او محدوده پاتې شوه.
برعکس، په وروستیو شپږو کلونو کې یو ولسي غورځنګ ــ د پښتون ژغورنې غورځنګ (PTM) ــ د وېرې فضا ماته کړه، ولس یې له چوپتیا راویښ کړ، او د حق غوښتنې داسې جرئت یې ورکړ چې د ملتپاله سیاست په اوږده تاریخ کې ساری نه لري.
لومړی فصل: د ملتپاله سیاست تاریخي شالید
له ۱۹۴۷م کال راوروسته، کله چې د برصغیر وېش وشو، پښتانه د نوي جوړ شوي پاکستان په جوړښت کې بېغږه کړل شول. هغه وخت د پښتنو ملتپاله مشران لکه باچا خان او د هغه ملګري د عدم تشدد او سیاسي مبارزې لارې ته ژمن پاتې شول، خو د پاکستان د پوځ او ریاست سخت فشارونه، بندیانۍ او سیاسي بندیزونه یې د اغېز دایره کمه کړه.
په همدې کلونو کې ملتپاله ګوندونه لکه عوامي نیشنل پارټي (اې این پي)، وروسته پښتونخوا ملي عوامي پارټي، قومي وطن پارټي او نور د پښتنو د حقونو لپاره د پارلماني سیاست له لارې کار پیل کړ. د دوی د مبارزې مهم ټکي د صوبې نوم بدلول، د پښتو ژبې رسميت او د ځینو کلتوري حقونو غوښتنه وه.
خو د ولس لپاره د امنیت، د لاپتاه کسانو د موندلو، د پوځ له خوا د کلیو د ورانولو د بندولو، او د اقتصادي حقونو په برخه کې دا ګوندونه له لویو بریاوو پاتې شول. د دې لامل یو خوا د ریاست سخت دریځ او بل خوا د ګوندونو د چوکیو او پارلماني امتیازاتو پالنه وه.
دویم فصل: د ملتپاله سیاست نیمګړتیاوې او د ولسي غورځنګ پر وړاندې دریځ
د ملتپاله ګوندونو تر ټولو ستره نیمګړتیا دا وه چې دوی د ولسي فشار پر ځای د پارلماني چوکاټ دننه پاتې شول. دغه چوکاټ د پوځ او ریاست له سخت نفوذه ډک و، او هر ګوند چې ورننووت، ورو ورو د همدې چوکاټ له قاعدو سره عیار شو. کله چې د پوځ یا استخباراتو له خوا د پښتنو پر حقونو تېری کېده، د دوی غږونه یا خاموش وو، یا ډېر نرم.
سره له دې چې ډېری ملتپاله مشران په زړونو کې مني چې پښتون ژغورنې غورځنګ یو پیاوړی، ریښتینی او ولسي تحریک دی چې د پښتنو د حقونو لپاره بېساری رول لري، خو په ښکاره د پاکستان د پوځ او ریاست په فشار یا د هغوی په خوښه د غورځنګ مخالفت کوي. دا مخالفت یوازې د سیاسي سیالۍ خبره نه ده، بلکې یوه منظمې هڅې برخه ده چې د غورځنګ ولسي باور زیانمن کړي، د مشرتابه شخصیتونه بدنام کړي او د ولس په منځ کې د بېاعتمادي فضا رامنځته کړي.
ځینې ګوندونه او مشران، د محسن داوړ په څېر، پخپله د غورځنګ له صفونو راوتلي او د ریاست تر چتر لاندې یې نوی ګوند جوړ کړی. محسن داوړ چې د غورځنګ له بنسټګرو و، وروسته د دولتي جوړجاړي لور ته ولاړ او د جمهوري ملي غورځنګ تر نوم لاندې د هماغه ریاست د قوانینو تر سیوري لاندې فعالیت پیل کړ، هغه قوانین چې پښتانه یې له کلونو راپدېخوا ځپي. نن ورځ نوموړی او د هغه ګوند د پښتون ژغورنې غورځنګ په ښکاره مخالفت کې ولاړ دي.
دریم فصل: د پښتون ژغورنې غورځنګ راټوکېدل
پښتون ژغورنې غورځنګ په ۲۰۱۸م کال کې د نقیب الله مسید د وژنې وروسته د یوه غبرګون په توګه راپورته شو، خو د دې ریښې د کلونو ناانصافیو، بېګناه وژنو، د ماینونو د قربانیانو، د چیکپوایټونو د سپکاوي او د لاپتاه کسانو په درد کې وې. غورځنګ د پښتنو د هر قشر غږ شو — ځوانان، سپینږیري، ښځې او حتی هغه کسان چې له سیاست نه ستړي وو.
د غورځنګ تر ټولو لوی قوت دا و چې دا د هیڅ چوکی یا دولتي امتیاز لپاره نه و جوړ شوی. دوی د ولس له منځه راوتلي، په کوڅو، کليو او ښارونو کې یې د خلکو دردونه په خپل غږ کې راواخیستل. د غورځنګ مشران د پوځ او ریاست پر وړاندې په ښکاره خبرې کولې — هغه خبرې چې ملتپاله ګوندونه یې د وېرې یا د چوکیو د ساتنې له امله نه کولای.
په شپږو کلونو کې غورځنګ هغه کار وکړ چې ملتپاله ګوندونه یې په پنځه اویا کلونو کې ونه شو کړای: د وېرې فضا یې ماته کړه، پښتانه یې په یوه خوله کړل، او د دوی قضیه یې نړیواله کړه.
څلورم فصل: د ملتپاله ګوندونو او غورځنګ توپیر
ملتپاله ګوندونه لکه اې این پي، پښتونخوا ملي عوامي پارټي، قومي وطن پارټي او اوس د محسن داوړ جمهوري ملي غورځنګ، ټول د پاکستان د پارلماني چوکاټ برخه دي او د همدې چوکاټ له قاعدو سره سم فعالیت کوي. د دوی مبارزه تر ډېره د کلتوري حقونو، نوم بدلولو او د محدودو سیاسي امتیازاتو تر لاسته راوړلو محدوده شوې.
په ولسي ذهنیت کې دا ګوندونه د پاکستان د ریاست سره په همغږۍ پاتې شوي، ځکه کله چې د پوځ له خوا د پښتنو پر کلیو او خلکو ظلم کېده، دوی د ښکاره مخالفت جرئت نه کاوه. برعکس، پښتون ژغورنې غورځنګ د دې چوکاټ نه بهر راټوکېد، د ولس مستقیم استازیتوب یې وکړ او له پوځ او ریاست سره یې د معاملې یا جوړجاړي پرته د حق غوښتنه وکړه.
همدا توپیر د دواړو لارو پایلې هم بېلې کړې: ګوندونه د محدودو بدلونونو تر بریا رسېدلي، خو د ولس د ژوندي حقونو په برخه کې لویه لاسته راوړنه نه لري. غورځنګ بیا که څه هم د نیونو، بندیزونو او د ریاست له فشار سره مخ شوی، خو د پښتنو د ویښتیا او یووالي لپاره یې داسې بنسټ کېښود چې د ملتپاله سیاست له لارې نه و ترلاسه شوی.
دا متن اوس هم د تحلیلي مقالې بڼه لري او که وغواړې، زه کولی شم ورته د پېښو دقیق مهالویش، د غورځنګ مهمې غونډې او د ګوندونو د سیاسي پرېکړو تاریخي حوالې ورزیاتې کړم چې څېړنیز ارزښت یې څو چنده لوړ شي.